Η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ μέσω των δικαιωμάτων ρύπων
Προτού γίνει η αναθεώρηση του συστήματος εμπορίας εκπομπών ρύπων (ETS) της Ευρώπης, παρατηρείται μια αυξημένη προσπάθεια από διάφορες πλευρές για τις εξελίξεις που θα ακολουθήσουν. Σύμφωνα με ανάλυση του Bruegel, οι βιομηχανίες που καταναλώνουν πολύ άνθρακα, καθώς και κάποιες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, καταβάλλουν προσπάθειες να μειώσουν την επιρροή κρίσιμων στοιχείων του συστήματος. Οι υπεύθυνοι πολιτικής, ωστόσο, οφείλουν να υποστηρίξουν τη συζήτηση σχετικά με την επιτυχία του ETS έτσι ώστε η επόμενη αναθεώρηση να σηματοδοτήσει μια στροφή: από το σημερινό μοντέλο «ανώτατου ορίου και εμπορίας» (cap-and-trade) σε ένα νέο μοντέλο «ανώτατου ορίου και επένδυσης» (cap-and-invest), το οποίο θα ενδυναμώσει τη διαδικασία του καθαρού βιομηχανικού μετασχηματισμού στην Ευρώπη.
Η ανάλυση προσδιορίζει τρεις βασικούς παράγοντες του ETS, οι οποίοι θα είναι κρίσιμοι για την επικείμενη αναθεώρηση: η αποτελεσματικότητα του συστήματος, η δωρεάν κατανομή δικαιωμάτων εκπομπών και η αξιοποίηση των εσόδων από τις πωλήσεις αυτών των δικαιωμάτων. Σύμφωνα με την ανάλυση, το ETS έχει αποδείξει την ικανότητά του να μειώνει τις εκπομπές άνθρακα με περιορισμένο κόστος, μέσω μιας αξιόπιστης και μακροχρόνιας τιμολόγησης. Η αναθεώρηση του 2026 θα πρέπει να ενισχύσει αυτήν την αξιοπιστία και να ευθυγραμμίσει την τιμολόγηση με τη βιομηχανική στρατηγική, προκειμένου να προωθηθεί η απανθρακοποίηση της Ευρώπης. Μια αποδυνάμωση του συστήματος, όπως τονίζεται, θα αδυνάτιζε τα επενδυτικά σήματα και θα ποινικοποιούσε τους πρωτοπόρους που ήδη προχωρούν στην απανθρακοποίηση.
Δωρεάν κατανομή δικαιωμάτων: Το κρίσιμο στοίχημα
Δύο δεκαετίες δωρεάν κατανομής δικαιωμάτων έχουν αποφέρει στα βιομηχανικά συμφέροντα υψηλής έντασης άνθρακα σημαντικά ωφέλη, καθώς και απροσδόκητα κέρδη. Η συνέχιση αυτής της πρακτικής πρέπει να συνοδεύεται από αυστηρούς όρους για να διασφαλιστεί η πραγματική βιομηχανική μετάβαση σε χαμηλές εκπομπές. Η ανάλυση επισημαίνει ότι η συντήρηση της δωρεάν κατανομής, σε συνδυασμό με τον μηχανισμό CBAM, θα προκληθεί από το διπλό όφελος που προσφέρει, αλλά ταυτόχρονα θα αδυνατίσει τα κίνητρα για απανθρακοποίηση, επιβαρύνοντας την κοινωνία. Έτσι, οι αναλυτές του Bruegel υπογραμμίζουν ότι τυχόν παράταση της δωρεάν κατανομής δικαιωμάτων θα πρέπει να συνδέεται άρρηκτα με τη μετρήσιμη πρόοδο στον βιομηχανικό μετασχηματισμό. Η δωρεάν κατανομή για τις ενεργοβόρες βιομηχανίες οφείλει να διατηρείται μόνο υπό τον όρο της πραγματικής δέσμευσης σε επενδύσεις απανθρακοποίησης.
Επενδύσεις στον βιομηχανικό μετασχηματισμό
Τα έσοδα από το ETS προβάλλονται ως ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία για την υποστήριξη του καθαρού βιομηχανικού μετασχηματισμού στην Ευρώπη. Μια καθαρή δέσμευση για περισσότερη διαφάνεια και στενότερη σύνδεση της εθνικής χρήσης των εσόδων με τους στόχους απανθρακοποίησης, σε συνδυασμό με την ίδρυση μιας ισχυρής τράπεζας βιομηχανικής απανθρακοποίησης στο επίπεδο της ΕΕ, είναι κρίσιμες για τη μετατροπή του ETS από cap-and-trade σε cap-and-invest. Η αύξηση του ποσοστού δικαιωμάτων που δημοπρατούνται μπορεί να καλύψει τις επενδυτικές ανάγκες των βιομηχανιών υψηλής έντασης άνθρακα, προωθώντας τον καθαρό βιομηχανικό μετασχηματισμό που απαιτείται για την επίτευξη των ανταγωνιστικών, ασφαλών και απανθρακοποιημένων στόχων της Ευρώπης.
Τρεις κοινοί στόχοι για αύξηση των επενδύσεων
Από το 2013, το ETS έχει αποφέρει περισσότερα από 245 δισ. ευρώ από δημοπρασίες για τις κυβερνήσεις και τις πρωτοβουλίες της ΕΕ. Αξιοσημείωτο είναι ότι η ετήσια αύξηση των εσόδων έχει ξεπεράσει πέντε φορές μετά το 2017, υπογραμμίζοντας τη σημασία τους για τη χρηματοδότηση της βιομηχανικής απανθρακοποίησης. Μόνο το 2024, τα έσοδα από δημοπρασίες ανήλθαν σε 39 δισ. ευρώ, εκ των οποίων πάνω από 24 δισ. κατευθύνθηκαν σε κράτη – μέλη, ενώ το υπόλοιπο χρησιμοποιήθηκε σε επίπεδο ΕΕ για το Ταμείο Καινοτομίας, το Ταμείο Εκσυγχρονισμού και τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Σύμφωνα με τον κανονισμό του ETS, απαιτείται τουλάχιστον το 50% των εσόδων να δαπανάται σε έργα που σχετίζονται με το κλίμα και την ενέργεια. Έχουν διαπιστωθεί περιπτώσεις όπου κατά μέσο όρο το 75% των εσόδων κατευθύνεται σε σχετικές δαπάνες, ωστόσο τα δεδομένα δεν είναι επαρκώς διαφανή ούτε λεπτομερή. Παρά τις αλλαγές το 2023 που απαιτούν το 100% των εσόδων να χρησιμοποιούνται για κλιματικούς σκοπούς, η αποτελεσματικότητα στις κλιματικές επενδύσεις δεν είναι ακόμα σαφής.
Η έρευνα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η κάλυψη των ετήσιων επενδυτικών αναγκών που εκτιμώνται σε 34 δισ. ευρώ για την περίοδο 2021-2030 σε βιομηχανίες υψηλής έντασης άνθρακα μπορεί να γίνει μέσω των αυξανόμενων εσόδων από τις δημοπρασίες. Με μια προσδοκώμενη τιμή εκπομπών περίπου 150 ευρώ ανά τόνο το 2030 και ένα ανώτατο όριο 774 εκατομμυρίων δικαιωμάτων εκπομπών της ΕΕ, η δημοπρασία δικαιωμάτων για ενεργοβόρες βιομηχανίες θα μπορούσε να αποφέρει άνω των 37 δισ. ευρώ το 2030, ποσό που πλησιάζει τις επενδυτικές ανάγκες.
Εν τέλει, η ανάλυση προτείνει τρεις κομβικές προϋποθέσεις για την ενίσχυση των επενδύσεων: να απαιτούν οι εταιρείες επενδύσεις σε πρωτοβουλίες απανθρακοποίησης για την επιλεξιμότητά τους στη δωρεάν κατανομή, να συνδέσουν καλύτερα τις εθνικές δαπάνες από τα έσοδα με αυθεντικές πρωτοβουλίες απανθρακοποίησης και να βεβαιωθούν ότι το μερίδιο της ΕΕ από τα έσοδα της δημοπρασίας θα αυξηθεί περαιτέρω με στόχο τη χρηματοδότηση επενδύσεων για την απανθρακοποίηση και την βιομηχανική ανταγωνιστικότητα σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.
