Κληρονομιές χωρίς διαθήκη: Νέες ρυθμίσεις και ποιοι κερδίζουν την περιουσία

Η απουσία διαθήκης παραμένει μια από τις πιο συχνές αιτίες οικογενειακών εντάσεων μετά τον θάνατο ενός ατόμου, ιδίως σε περιπτώσεις σύνθετων οικογενειακών σχέσεων, δεύτερων γάμων ή πολυάριθμων ελεύθερων σχέσεων χωρίς νομική κατοχύρωση. Συμβολαιογράφοι και νομικοί αντιμετωπίζουν καθημερινά ερωτήματα πολιτών που αναζητούν διασαφήνιση σχετικά με το ποιός κληρονομεί ποια περιουσία όταν πεθαίνει κάποιος χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη.

Το νομικό καθεστώς ορίζει μια αυστηρή ιεράρχηση συγγενών με βάση την οποία καθορίζονται οι κληρονόμοι και η σειρά προτεραιότητας. Σε περιπτώσεις που δεν υπάρχουν κατάλληλοι συγγενείς, η περιουσία καταλήγει στο Δημόσιο.

Ταυτόχρονα, οι προτεινόμενες αλλαγές επιδιώκουν να προσαρμόσουν το κληρονομικό δίκαιο στις σύγχρονες κοινωνικές ανάγκες, παρέχοντας αυξημένη προστασία σε συντρόφους μακροχρόνιας συμβίωσης και νέα εργαλεία για τη διαχείριση της περιουσίας και της διαδοχής, με ιδιαίτερη αναφορά στις οικογενειακές επιχειρήσεις.

### Λειτουργία της εξ αδιαθέτου διαδοχής

Στην περίπτωση που δεν υπάρχει διαθήκη, η περιουσία διαμοιράζεται σύμφωνα με τις επιμέρους «τάξεις» συγγενών. Στην πρώτη τάξη περιλαμβάνονται ο σύζυγος ή η σύζυγος και τα παιδιά του θανόντος. Εάν υπάρχει μόνο ένα παιδί, ο επιζών σύζυγος δικαιούται το ένα τρίτο της περιουσίας, ενώ το παιδί τα υπόλοιπα δύο τρίτα. Αν υπάρχουν περισσότερα παιδιά, ο σύζυγος θα λάβει το ένα τέταρτο και το υπόλοιπο θα μοιραστεί ισόποσα στα παιδιά.

Η δεύτερη τάξη περιλαμβάνει τους γονείς, τα αδέλφια και τους απογόνους των αδελφών του θανόντος. Στην τρίτη τάξη βρίσκονται οι παππούδες, οι γιαγιάδες και οι απόγονοί τους, ενώ στην τέταρτη τάξη περιλαμβάνονται οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες. Εάν κανένας από τις παραπάνω κατηγορίες δεν υπάρχει, ο επιζών σύζυγος απολαμβάνει την πλήρη κληρονομιά.

Επιπλέον, ο επιζών σύζυγος έχει δικαίωμα σε κοινά αντικείμενα όπως η οικοσκευή και τα έπιπλα.

### Νέες ρυθμίσεις για τις ελεύθερες σχέσεις

Μια ενδιαφέρουσα διάσταση αφορά τα ζευγάρια που επιλέγουν να ζήσουν σε ελεύθερη σχέση. Με τις προτεινόμενες ρυθμίσεις, σύντροφοι που συγκατοικούν για τουλάχιστον τρία χρόνια θα έχουν, έπειτα από δικαστική αναγνώριση και με ορισμένες προϋποθέσεις, δικαίωμα κληρονομίας.

Αυτή η νέα ρύθμιση επιδιώκει να γεφυρώσει ένα κενό που προκαλούσε σοβαρές καταστάσεις, ιδίως όταν ένας σύντροφος είχε φροντίσει τον άλλο χωρίς νομική προστασία μετά τον θάνατό του. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίπτωση ηλικιωμένου άνδρα που ζούσε με τη σύντροφό του για πολλά χρόνια, μόνο που η τελευταία δεν έχει δικαίωμα παραμονής στο σπίτι μετά το θάνατό του, καθώς η περιουσία θα πήγαινε στα παιδιά του.

Τώρα, οι νέες διατάξεις επιτρέπουν στον επιζώντα σύντροφο να αποκτήσει προσωρινό δικαίωμα παραμονής στην κατοικία, δικαίωμα σε κοινά αντικείμενα και οικονομική αποζημίωση για την φροντίδα που προσέφερε.

### Όταν η περιουσία καταλήγει στο Δημόσιο

Εάν δεν εντοπιστούν συγγενείς από τα καθορισμένα κληρονομικά πλαίσια, η περιουσία οδηγείται στο Δημόσιο, το οποίο μπορεί να αποδεχθεί την κληρονομιά με όρους απογραφής. Αν και αυτή η διάταξη παραμένει, οι νέες ρυθμίσεις για τις ελεύθερες σχέσεις ίσως περιορίσουν τις περιπτώσεις που η περιουσία αποδίδεται τελικά στο Δημόσιο.

Για πρώτη φορά εισάγονται και κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου στην Ελλάδα, γεγονός που θεωρείται καθοριστικό για την οργανωμένη διαδοχή περιουσιών και επιχειρήσεων. Αυτό αναμένεται να έχει ιδιαιτέρως θετικές συνέπειες για οικογενειακές επιχείρησεις οι οποίες αντιμετωπίζουν συχνά διαφωνίες μεταξύ κληρονόμων, με αποτέλεσμα να καταλήγουν σε νομικές αντιδικίες.

Το νέο νομοθετικό πλαίσιο επιδιώκει να ελαχιστοποιήσει τις διενέξεις, να ενισχύσει την νομική ασφάλεια και να διασφαλίσει πιο σταθερές συνθήκες για την συνέχεια των επιχειρήσεων και των επενδύσεων.