Η αδυναμία της Ευρώπης να αποδεσμευτεί από τις τιμές ενέργειας και καυσίμων

Ποιες ομοιότητες εντοπίζονται μεταξύ της πετρελαϊκής κρίσης της δεκαετίας του 1970, όταν το πετρέλαιο κυριαρχούσε και οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας ρυθμίζονταν διοικητικά, και της ενεργειακής κρίσης του 2022, που προκλήθηκε από την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, σε μια εποχή όπου οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σημασία; Και στις δύο περιπτώσεις, ανεξαρτήτως των διαφορών στη δομή των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας, τα ορυκτά καύσιμα αποτελούν τον καθοριστικό παράγοντα για τις τιμές ρεύματος. Αυτός ο ανυπόστατος δεσμός – που ήρθε ξανά στο προσκήνιο στον ευρωπαϊκό ενεργειακό διάλογο με φόντο τις αναταραχές στη Μέση Ανατολή – έχει ενσωματωμένα χαρακτηριστικά που καθιστούν την αποκοπή του δύσκολη, παρά τις επίσημες υποσχέσεις.

Αυτή είναι η κεντρική διαπίστωση νέας μελέτης από το Ινστιτούτο Ενεργειακών Σπουδών της Οξφόρδης (Oxford Institute of Energy Studies – OIES). Η μελέτη επισημαίνει ότι η συστημική εξάρτηση των τιμών του ρεύματος από τα ορυκτά καύσιμα δεν μειώθηκε ούτε με την απελευθέρωση των αγορών ούτε με την αύξηση των ΑΠΕ, κάτι που δεν έχει τύχει της κατάλληλης αναγνώρισης στη δημόσια συζήτηση για τις μεταρρυθμίσεις στις ευρωπαϊκές αγορές ηλεκτρικής ενέργειας.

Η ανάλυση εξετάζει πέντε σημαντικές ενεργειακές κρίσεις των τελευταίων πενήντα ετών:

1. Την κρίση του 1973 λόγω του εμπάργκο του αραβικού πετρελαίου, σε αντίκτυπο της υποστήριξης της Ευρώπης στο Ισραήλ στον πόλεμο του Yom Kippur.
2. Το δεύτερο πετρελαϊκό σοκ το 1979-1980, που προήλθε μετά την ιρανική επανάσταση και τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ.
3. Την εκτίναξη των τιμών ορυκτών καυσίμων και την αλλαγή του τοπίου με την έναρξη της τιμολόγησης του άνθρακα μεταξύ 2005-2008.
4. Την αύξηση των τιμών το 2021, που προήλθε από τις παθήσεις της αγοράς φυσικού αερίου μετά την άρση των περιορισμών λόγω της πανδημίας.
5. Την ενεργειακή κρίση που ακολούθησε την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022-2023.

Η μελέτη υπογραμμίζει ότι, αν και κάθε κρίση ξεκίνησε εκτός του τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, η επίδρασή τους γίνεται αισθητή στις τιμές του ρεύματος. Στις πρώτες περιπτώσεις, οι αυξήσεις ήταν καθορισμένες από κρατικούς φορείς, ενώ στη συνέχεια, έπειτα από την απελευθέρωση των αγορών, οι επιπτώσεις μεταβιβάζονταν άμεσα. Το συμπέρασμα είναι ότι η απελευθέρωση μπορεί να τροποποίησε τον τρόπο που γίνεται η μετάδοση των τιμών χωρίς να περιορίσει την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Οι τιμές του ρεύματος αντιδρούσαν γρηγορότερα στις ανατιμήσεις των ορυκτών καυσίμων, με το κόστος να μετακυλίζεται στους καταναλωτές, αν και υπήρχαν νέα εργαλεία όπως τα προθεσμιακά συμβόλαια.

Ο κομβικός ρόλος του συστήματος οριακής τιμολόγησης

Η σημαντική διαπίστωση της μελέτης είναι ότι, σύμφωνα με το σύστημα οριακής τιμολόγησης, το οποίο επηρεάζει τόσο τις ρυθμιζόμενες αγορές της δεκαετίας του 1970 όσο και τις σύγχρονες απελευθερωμένες αγορές ηλεκτρισμού, οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας καθορίζονται από το οριακό κόστος του πιο ακριβού καυσίμου που απαιτείται για την κάλυψη της ζήτησης.

Αυτή η παραδοχή εξηγεί γιατί, ενώ το 1973 το πετρέλαιο καθόριζε τις τιμές παρά την κυριαρχία του άνθρακα και της υδροηλεκτρικής ενέργειας, το 2022 το φυσικό αέριο είχε αντίστοιχο ρόλο παρά την αύξηση των ΑΠΕ.

Τι άλλαξε — και τι όχι — με την απελευθέρωση των ευρωπαϊκών αγορών

Η μετάβαση από τα ρυθμιζόμενα μονοπώλια σε ανταγωνιστικές αγορές ηλεκτρικής ενέργειας άλλαξε τη φύση της μετάδοσης των τιμών. Πριν από την απελευθέρωση, οι αυξήσεις μεταφέρονταν σιγά-σιγά μέσω διοικητικά καθορισμένων τιμολογίων. Αντίθετα, μετά την απελευθέρωση, οι αυξήσεις στα καύσιμα αντικατοπτρίζονται αμέσως στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας. Ωστόσο, αυτό δεν σήμαινε ότι η απελευθέρωση εξάλειψε τα σοκ τιμών. Οι κυβερνήσεις που χρηματοδοτούσαν τις δημόσιες επιχειρήσεις σταθεροποιούσαν τις τιμές και οι αλλαγές σήμερα είναι ταχύτερες, γεγονός που και αυτή η νέα διαδικασία δεν είναι χωρίς κινδύνους.

Το παράδοξο των ΑΠΕ

Σημαντική διαπίστωση της μελέτης είναι ότι η υψηλή διείσδυση των ΑΠΕ δεν εγγυάται σταθερές τιμές. Το 2022, παρά την αυξημένη παραγωγή από ΑΠΕ, σημειώθηκαν οι μεγαλύτερες αυξήσεις τιμών στην ιστορία. Η ανάπτυξη ΑΠΕ πράγματι οδηγεί σε μείωση των μέσων τιμών, αλλά ωστόσο, άλλες ώρες απαιτούν περισσότερες μονάδες φυσικού αερίου, οι οποίες γίνονται καθοριστικές για τις υψηλές τιμές κατά τη διάρκεια αιχμών.

Αυτό δημιουργεί ένα ανισομερές σχήμα τιμών: πολλές ώρες με χαμηλές τιμές και λίγες με εξαιρετικά υψηλές. Οι μέσες τιμές μειώνονται, ωστόσο οι αιχμές γίνονται όλο και πιο εντονότερες, τονίζοντας την ανάγκη για ευέλικτες λύσεις.

Ο κύκλος μιας επικίνδυνης εξάρτησης “παντός καιρού”

Η ανάλυση αποκαλύπτει ότι κάθε ενεργειακό σοκ πυροδοτεί μια πολιτική αντίδραση που αποτυγχάνει να καταστήσει το σύστημα πιο ανθεκτικό. Κάθε έκθεση σε νέο καύσιμο οδηγεί σε νέα μορφή ευπάθειας, κάτι που προκύπτει σε σειρές κρίσεων των τελευταίων δεκαετιών. Οι πετρελαϊκές κρίσεις ενίσχυσαν άλλες πηγές ενέργειας, αλλά η ανάπτυξη ΑΠΕ δεν έσπασε αυτήν την εξάρτηση, απλώς την εξέλιξε.

Η γεωπολιτική πτυχή των κρίσεων έχει βαθύνει επικίνδυνα, κυρίως στην περίπτωση της ενεργειακής κρίσης του 2022, όπου η εξάρτηση από τη Ρωσία έγινε πιο έντονη, αποκαλύπτοντας τις αδυναμίες του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος. Η αποκάλυψη της ευπάθειας αυτής έδειξε την αδυναμία των εργαλείων διαχείρισης κινδύνου.

Τα διδάγματα που προκύπτουν

Η βασική κεντρική ιδέα της μελέτης είναι ότι η ανάπτυξη ΑΠΕ δεν εγγυάται τη σταθερότητα των αγορών ηλεκτρισμού όπως συχνά υποστηρίζεται. Η εξασφάλιση και των δύο απαιτεί όχι μόνο αύξηση της παροχής καθαρών πηγών ενέργειας αλλά και συνδυασμένες επενδύσεις σε τεχνολογίες που προσφέρουν ευελιξία.

Ωστόσο, οι μεταρρυθμίσεις που εστιάζουν αποκλειστικά στο σχεδιασμό της αγοράς δεν μπορούν να λύσουν το πρόβλημα των μεταβλητών τιμών, που συνδέεται με τις πολιτικές και τις πρώτες ύλες. Απαντώντας στις καταστάσεις που προκύπτουν με απόλυτο σχεδιασμό της αγοράς, το αποτέλεσμα παραμένει εξαιρετικά αβέβαιο και δύσκολο. Η ανάλυση προτείνει ότι μια στρατηγική που θα επικεντρώνει στη δραστική απομάκρυνση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα θα έχει σημαντικές διαφορές.

Σε τελική ανάλυση, οι όποιες λύσεις θα πρέπει να περιλαμβάνουν τη διαφοροποίηση και τη στρατηγική σε θέματα ευελιξίας, προσπερνώντας την απλή ανάπτυξη ΑΠΕ για τη σταθεροποίηση των τιμών.

Διαβάστε ακόμη