Ισορροπίες ανάμεσα στο net zero και την ενεργειακή ασφάλεια

Για πρώτη φορά μετά από σχεδόν δέκα χρόνια, η υπουργική σύνοδος του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) στο Παρίσι απέτυχε να αποδώσει έναν κοινό ανακοινωθέν, προτιμώντας να δημοσιεύσει μια «σύνοψη της προεδρίας». Αυτή η διαδικαστική προσέγγιση περισσότερα κατέγραψε τις διαφωνίες παρά τις ξεπέρασε. Η απουσία μιας συντονισμένης δήλωσης δεν είναι αμελητέα: σ’ αυτές τις συνόδους, το κοινό ανακοινωθέν αποτελεί δείκτη ενότητας και στρατηγικής κατεύθυνσης. Η φετινή αδυναμία να επιτευχθεί συμφωνία αντικατοπτρίζει τις αναπτυσσόμενες και βαθύτερες διαφορές σχετικά με την επίτευξη των μηδενικών καθαρών εκπομπών έως το 2050.

### Αμερικανική πρόκληση στην ατζέντα του net zero

Ο Αμερικανός υπουργός Ενέργειας, Κρις Ράιτ, βρέθηκε στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης. Κατά τη διάρκεια της διήμερης συνεδρίασης, εξαπέλυσε σφοδρή κριτική στην ατζέντα του net zero, θεωρώντας την «ανέφικτη», πολιτικά καθοδηγούμενη και οικονομικά επιβλαβή. Δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «το net zero είναι μια πλατφόρμα που αύξησε το κόστος ενέργειας και περιορίζει την ανάπτυξη της παραγωγής». Επιπλέον, αναφερόμενος στις πιθανότητες επίτευξης του στόχου, προχώρησε σε ανατρεπτική εκτίμηση λέγοντας ότι υπάρχει «μηδέν κόμμα μηδέν πιθανότητα» να υλοποιηθεί.

Η στάση αυτή οδήγησε τις Ηνωμένες Πολιτείες σε ανοικτή αντίθεση με ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που έχουν ενσωματώσει υποχρεωτικούς στόχους για κλιματική ουδετερότητα στη νομοθεσία τους. Αν και η Ουάσιγκτον δεν εξέφρασε πρόθεση αποχώρησης από τον οργανισμό, ο Ράιτ είχε προηγουμένως κατηγορήσει τον IEA για ρόλο «μαζορέτας» στην κλιματική ατζέντα, προειδοποιώντας ότι η συμμετοχή των ΗΠΑ μπορεί να επανεξεταστεί εφόσον συνεχιστεί η προώθηση μη ρεαλιστικών σεναρίων.

### Ενεργειακή ασφάλεια ως κοινός τόπος

Τη σύνοδο προήδρευσε η Ολλανδή υπουργός Ενέργειας, Σόφι Χέρμανς, η οποία προσπάθησε να μεταφέρει τη συζήτηση από τις συγκρούσεις γύρω από το net zero σε πιο θετική κατεύθυνση, επικεντρώνοντας στην ενεργειακή ασφάλεια. Σ’ ένα διεθνές κλίμα γεμάτο προκλήσεις, η ασφάλεια της ενεργειακής τροφοδοσίας εκ νέου αναδείχθηκε ως θεμέλιο της ενεργειακής πολιτικής.

Η «σύνοψη της προεδρίας» ανέφερε ότι οι περισσότεροι υπουργοί αναγνώρισαν τη σημασία της ενεργειακής μετάβασης στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, παραπέμποντας στη συμφωνία της COP28. Ωστόσο, υπογράμμιζε παράλληλα τη συνεχιζόμενη σημασία του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, γεγονός που αποτυπώνει μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση.

Ο εκτελεστικός διευθυντής του IEA, Φατίχ Μπιρόλ, συμπλήρωσε: «Η ενεργειακή ασφάλεια είναι το θεμέλιο των πάντων». Ο οργανισμός, που ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1970 για να διασφαλίσει την επάρκεια των βιομηχανικών χωρών, έχει μετατραπεί τα τελευταία χρόνια σε ένθερμο υποστηρικτή της καθαρής μετάβασης, δημοσιεύοντας σημαντικές μελέτες για την επίτευξη μηδενικών εκπομπών έως το 2050. Αυτή η διττή ταυτότητα αντιμετωπίζει σήμερα προκλήσεις.

### Ευρωπαϊκή αντίθεση: ρεαλιστική μετάβαση

Οι Ευρωπαίοι υπουργοί υποστήριξαν τη στρατηγική της μετάβασης, αναγνωρίζοντας ωστόσο τις κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις. Ο Βρετανός υπουργός Ενέργειας, Εντ Μίλιμπαντ, δήλωσε ότι «για την πλειονότητα των χωρών, η καθαρή ενεργειακή μετάβαση είναι αδύνατη», ενώ επισήμανε το δικαίωμα κάθε χώρας να καθορίζει το εθνικό της συμφέρον.

Ο Γάλλος ομόλογός του, Ρολάν Λεσκίρ, τόνισε την επείγουσα ανάγκη για «μαζικές επενδύσεις σε απανθρακοποιημένη ενέργεια», αφήνοντας ταυτόχρονα ανοιχτό το ενδεχόμενο συνεργασίας με τις ΗΠΑ σε τομείς όπως η πυρηνική ενέργεια.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη υιοθετήσει προσαρμογές στα χρονοδιαγράμματα και τα μέτρα της, αντανακλώντας πολιτικό ρεαλισμό. Σ’ αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η παρέμβαση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, ο οποίος σε άρθρο του στους Financial Times παρουσίασε τους «Πέντε χρυσούς κανόνες για την πράσινη μετάβαση της Ευρώπης», τονίζοντας την ανάγκη εκσυγχρονισμού και ασφάλειας εφοδιασμού.

### Το κόστος στο επίκεντρο: η ελληνική πραγματικότητα

Σημαντική ήταν η παρέμβαση του υφυπουργού Ενέργειας, Νίκου Τσάφου, ο οποίος αναγνώρισε την οικονομική προσιτότητα της ενέργειας ως κεντρικό ζήτημα. Σημείωσε ότι το κύριο ερώτημα που κυριάρχησε στις συνομιλίες ήταν πώς μπορούν να μειωθούν οι δαπάνες για νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Παρά τις γεωπολιτικές αβεβαιότητες, οι τιμές πετρελαίου παραμένουν σχετικά χαμηλές, ενώ μίνι αυξήσεις προσφοράς LNG αναμένονται. Ωστόσο, το μεγαλύτερο πρόβλημα παραμένει οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας.

Η Ελλάδα αποτελεί παράδειγμα ραγδαίας μετάβασης, καθώς από την εξάρτηση από τον λιγνίτη στραφήκαμε σε ανανεώσιμες πηγές. Η χώρα έχει μετατραπεί από τη θέση του έκτου μεγαλύτερου καθαρού εισαγωγέα σε έβδομο μεγαλύτερο καθαρό εξαγωγέα στην Ευρώπη, αν και οι τιμές χονδρικής το 2025 παραμένουν υψηλότερες σε σχέση με το 2019.

Η ελληνική πρόταση στη σύνοδο περιλάμβανε καλύτερες και ταχύτερες δημόσιες αντιδράσεις σε κρίσεις τιμών, ενισχυμένη ρύθμιση για την εκμετάλλευση διασυνοριακών υποδομών, και καλύτερη συνεργασία στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.

### Ένας οργανισμός σε κρίσιμο σταυροδρόμι

Η φετινή έλλειψη κοινής δήλωσης έρχεται σε αντίθεση με την κατάσταση του 2024, όταν οι υπουργοί προειδοποιούσαν για «τριπλή πλανητική κρίση» και την ανάγκη επιτάχυνσης της μετάβασης. Σήμερα, η γλώσσα είναι πιο συγκρατημένη, καθιστώντας φανερό ότι δεν επιχειρείται απαρίθμηση στόχων, αλλά προσαρμογή σε έναν πιο αβέβαιο κόσμο.

Παρά τις διαφορές, υπήρξαν συγκλίνουσες απόψεις σχετικά με τη στήριξη ελέγχου κρίσιμων πρώτων υλών και προώθησης πρόσβασης σε καθαρά καύσιμα για μαγειρική ενέργεια σε αναπτυσσόμενες χώρες, αποδεικνύοντας την αναγκαιότητα της συνεργασίας. Ωστόσο, ο συμβολισμός είναι ισχυρός: ο IEA πρέπει να βρει τη σωστή ισορροπία ανάμεσα στον παραδοσιακό του ρόλο ως θεματοφύλακα της ενεργειακής ασφάλειας και στην αναδυόμενη ταυτότητά του ως υποστηρικτή της ενεργειακής μετάβασης.