Η παρακμή του Διεθνούς Δικαίου και της Κυριαρχίας: Μια ανησυχητική τάση

Εδώ και πάνω από τριάντα χρόνια, και ιδιαίτερα από την αρχή του Πολέμου στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου 2022, έχουμε γίνει μάρτυρες μιας εμφανώς παρακμιακής πορείας του Διεθνούς Δικαίου και της Κυριαρχίας, που αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο του Έθνους-Κράτους. Αυτή η διαδικασία φάνηκε να ενισχύεται ακόμη περισσότερο με την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ το 2024, γεγονός που έχει οδηγήσει σε πολλαπλές και πολυσήμαντες εκδηλώσεις διεθνών τριβών.

Οι πολεμικές συγκρούσεις διαδέχονται η μία την άλλη, ενώ το Διεθνές Δίκαιο φαίνεται να παραμένει ανενεργό, εγκαταλείποντας την ισχύ του κανόνα δικαίου στην αυθαιρεσία των ισχυρών και τον νόμο της ισχύος. Παράλληλα, η έννοια της Κυριαρχίας, ο ακρογωνιαίος λίθος της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας από τον 19ο αιώνα και μετά, συρρικνώνεται ραγδαία, απόρροια των επιδείξεων ισχύος των πρωταγωνιστών που στοχεύουν σε μία σχεδόν παγκόσμια domination.

Η δυστοπική αυτή εξέλιξη είναι ακόμα πιο ανησυχητική, καθώς ο νέος αυτός «ιμπεριαλισμός» φανερώνει μια σχεδόν αποκλειστική έμφαση σε οικονομικά συμφέροντα, με την προοπτική επιβολής μιας παγκόσμιας οικονομικής επικυριαρχίας που δεν αναγνωρίζει κανέναν κανόνα δικαίου εκτός από εκείνους που η ίδια κατασκευάζει.

Με αυτό το δεδομένο, η ερώτηση που ανακύπτει είναι αν επιστρέφουμε, ενόψει αυτής της κατάστασης, σε ένα διεθνές πλαίσιο που θυμίζει την περίοδο πριν από το 1648. Πρόκειται για την εποχή που προηγήθηκε της Συνθήκης Ειρήνης της Βεστφαλίας, η οποία καθόρισε τα θεμέλια του σύγχρονου Διεθνούς Δικαίου και της Βεστφαλιανής Κυριαρχίας ως θεμελιώδους στοιχείου της εξέλιξης του Έθνους-Κράτους.

Ι. Τα κεκτημένα της Συνθήκης Ειρήνης της Βεστφαλίας του 1648: Διεθνές Δίκαιο και Κυριαρχία

Η Συνθήκη Ειρήνης της Βεστφαλίας του 1648, η οποία αποτελεί το κανονιστικό σύνολο τριών Συνθηκών, υπογράφηκε μεταξύ Μαΐου και Οκτωβρίου 1648 στις πόλεις Μύνστερ και Όσναμπρυκ, και καθόρισε την ειρηνική κατάληξη στον Τριακονταετή Πόλεμο (1618-1648).

Α. Ο Τριακονταετής Πόλεμος ξεκίνησε στις Βοημίες με την αντίσταση των Προτεσταντών κατά του αυταρχισμού του Αυτοκράτορα Φερδινάνδου Β΄, ηγεμόνα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η προσφυγή σε στρατιωτικές διαδικασίες είχε ως αποτέλεσμα συμμετοχή στρατευμάτων από πολλές χώρες, όπως η Γαλλία, η Αγγλία και η Ισπανία. Η επιτακτική ανάγκη για ειρηνικές διαπραγματεύσεις προέκυψε όταν οι απώλειες και οι καταστροφές γίνονταν όλο και πιο δραματικές.

Β. Η συνέντευξη διαπραγμάτευσης κορυφώθηκε με την υπογραφή της Συνθήκης στα τέλη του 1648, η οποία προκάλεσε σημαντικές εδαφικές αλλαγές και τη δημιουργία νέων κρατών όπως οι Ηνωμένες Ολλανδικές Επαρχίες και η Ελβετική Συνομοσπονδία. Οι εδαφικές αυτές ανακατατάξεις διατηρήθηκαν έως την Γαλλική Επανάσταση το 1789.

1. Από τη Συνθήκη προήλθε το Διεθνές Δίκαιο των διευρυμένων Διεθνών Συμβάσεων, που αποσκοπεί στην ειρηνική συμβίωση εθνών, καθώς και στην υιοθέτηση ενός πλαισίου συνεργασίας και δημιουργίας. Υπό αυτό το πρίσμα, η Συνθήκη αυτή μπορεί να θεωρηθεί προπομπός των συμφωνιών που οδήγησαν στην ίδρυση οργανώσεων όπως η Κοινωνία των Εθνών και ο ΟΗΕ.

2. Ένα άλλο σπουδαίο κεκτημένο της Συνθήκης είναι η διαμόρφωση της σύγχρονης έννοιας της Κυριαρχίας, ως στοιχείου της ύπαρξης του Έθνους-Κράτους, που έχει θεμελιώσει τον Δημοκρατικό Πολιτισμό στην Ευρώπη.

ΙΙ. Η παρακμή του Διεθνούς Δικαίου και της Κυριαρχίας λόγω της «επικυριαρχίας» του «οικονομικού» επί του «θεσμικού»

Η θετική εξέλιξη που ακολούθησε την πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1990, η οποία προοιώνιζε μια «χρυσή εποχή» για το Διεθνές Δίκαιο και την Κυριαρχία, γρήγορα αντικαταστάθηκε από μια περίοδο γεμάτη προκλήσεις.

Η κατάσταση αυτή περιθωριοποιεί τη λειτουργία του Διεθνούς Δικαίου και τη σημασία της Κυριαρχίας των κρατών, που υποστηρίζεται από τις αξίες της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας και της διάκρισης των εξουσιών.

Α. Η παρακολούθηση των διεθνών γεγονότων αποδεικνύει ότι οι διεθνείς σχέσεις, υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, δεν υπόκεινται σε καμία κανονιστική ρύθμιση του Διεθνούς Δικαίου. Αυτό οδηγεί σε μια σταδιακή υποκατάσταση του δικαίου από την ισχύ των ισχυρών, που αμφισβητούν περιφρονητικά τις αρχές του Διεθνούς Δικαίου.

Β. Αυτή η κατάσταση συμβάλλει στην αποδυνάμωση της Κυριαρχίας, αυξάνοντας τις διεθνείς ανισότητες και περιθωριοποιώντας τα ασθενέστερα κράτη, που πλέον αναγκάζονται να επιλέγουν ποιον ισχυρό θα υποστηρίξουν στην διεθνή σκηνή.

Επίλογος

Εν μέσω των προκλήσεων του πολέμου στην Ουκρανία, οι Υπουργοί Εξωτερικών της G7 συγκεντρώθηκαν στο Μύνστερ της Γερμανίας στις 3 και 4 Νοεμβρίου 2022 για μια «Διάσκεψη Ειρήνης», προσδοκώντας τη δημιουργία νέων όρων ειρηνικής συνύπαρξης. Ωστόσο, η αποτυχία αυτού του εγχειρήματος επισφράγισε την παρακμή του Διεθνούς Δικαίου και την αξία των κεκτημένων της Συνθήκης της Βεστφαλίας.

Το κεντρικό διακύβευμα για τον πλανήτη σήμερα είναι το εξής:

Θα αποφασίσουμε να επιστρέψουμε σε εποχές αυταρχισμού και αναρχίας, ή θα αγωνιστούμε για την Ειρήνη, τη Δημοκρατία και την Δικαιοσύνη;

Προκόπιος Παυλόπουλος
πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας
Ακαδημαϊκός
Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ

*(Image by Gerd Altmann from Pixabay)

Πηγή άρθρου: Το Βήμα της Κυριακής